de Sofia Stuflesser
La Repartizion scola y cultura ladina se à cruzià de ti pité al personal nseniant y a chi che lëura tla Ntendënza ladina l mesun de fé n’ena de Erasmus+ oradecà per giapé mpulsc nueves y miuré nscila nosc sistem scolastich. N pudova crì ora sce n ulova fé n curs o n job shadowing, chël uel dì jì a cialé coche d’autra scoles, istituzions o lies lëura y ie urganisedes. L viac me ei metù a jì nstëssa, cuntatan la singula urganisazions. L viac ie dut unì finanzià dal’Europa.
Ie é tëut la dezijion de mparé a cunëscer la rujeneda basca, nce tlameda euskara, che ie na rujeneda unica y pre-indoeuropea, mparenteda cun degun’ autra, y perchël povester la plu vedla dl’Europa. La vën rujeneda tl nord dla Spania y tl sud-vest dla Franzia. Chësta grupa de rujeneda ie scialdi inant n cont dla scunanza y promozion dla rujeneda y cultura. Daviadechël ei n generel mparà a pensé majer, nce coche cumenanza ladina. L ie stat na esperienza dut ntëur scialdi scialdi bela. É mparà propi truep y giapà de bona ideies che pudessan sëurantò per nosta cumenanza. Davia che l ie truep da cunté iel plu articuli de chësc argumënt, partii su te plu pertes.
L raion
L’Euskal Herria (Paesc Basch) ie tla penijula iberica, spartida dal cunfin danter la Spania y la Franzia.1https://en.wikipedia.org/wiki/Basque_Country_%28greater_region%29#/media/File:Euskal_Herria_Europa.png | Cherta y bandiera dl’Euskal Herria2https://www.alamy.com/administrative-map-of-the-french-and-spanish-part-of-the-basque-country-with-flag-image433582933.html
Basch, o Euskara coche n dij, vën rujenà tla Euskal Herria, per ladin: Paesc Basch. La Euskal Herria ie spartida dal cunfin naziunel danter la Spania y la Franzia. La majera pert dl Paesc Basch ie tla Spania, cun ntëur a 700.000 persones che l rejona. Tla Franzia al incontra vëniel rujenà da za. 50.000.
L ie cater provinzies tla Spania: Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa y trëi tla Franzia: Lapurdi, Nafarroa Beherrea y Zuberoa. La primes trëi numinedes toca pra la Cumunità Autonoma Basca. Cun la mort dl ditatëur Francisco Franco tl 1975 y la fin dla ditatura ie l Paesc Basch dl sud ie unì spartì te doi aministrazions: la Cumunità Autonoma Basca (Paesc Basch dl vest) y Navarra (Paesc Basch dl est).
De duta la populazion che sta tl Paesc Basch rejona ntëur al 25% dla jënt basch, te cër raions deplù, te cërc de manco.
L Paesc Basch à nce na si bandiera, che ie – autramënter che la bandiera ladina, ufizialiseda y recunesciuda defin. La ie cuecena cun “x” vërt y sëuravia mo na crëusc blancia. Chësta bandiera udoven for inò tacheda ora. Daujin ala bandiera Euskara fovel nce suvënz la bandiera dla Palestina da udëi. “Sce n ie na mendranza ne possen nia resté neutrei y ndefrënc a chël che l suzed te Palestina”, me iel unì dit. Sciche la Palestina se sënt na gran pert de jënt basca for mo sotmetuda dala Spania y dala Franzia.
Spartì te doi stac, se urientea l popul basch for plu y plu a chësta doi gran naziunaliteies, jan de zes dal’autra pert dla cumenanza. La nfluënza dala Spania y dala Franzia vën for majera y majera. L’assimilazion à truep aspec: politics, linguistics, culturei, soziologics… La nfluënza di gran stac ie nce da abadé tla vita da uni di. Ntlëuta maioven p. ej. tla Spania da marënda danter la dodesc y mesa la un, al didancuei do mesa la doi o la 2. L ie nce da dì che tla Spania ne va l’ëura nia adum cun l tëmp. Vester tuchëssi da avëi l’ëura sciche tla Gran Bretania, ma l ditatëur Franco à ntlëuta ulù sfurzé su la medema ëura sciche tla Germania. Perchël iel mo scialdi linëus da sëira, scebën che l ie p. ej. bele la nuef. N leva nce scialdi plu tert, ajache l vën plu tert linëus.
Raions de orar tl’Europa3https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Time_zones_of_Europe.svg
| Bai | sci |
| Ez | no |
| Egun on! | Bon di! |
| Arratsalde on! | Bon domesdì! |
| Gabon! | Bona nuet! |
| Agur! | Assudëi! |
| Kaixo! | Oila! |
| Mesedez! | Prëibel! |
| Eskerrik asko! | De gra! |
| Barkatu! | Scusa! |
| On egin! | Bon apetit! |
| Ni Sofia naiz. | Ie son Sofia. |
| Ni Ortiseikoa naiz. | Ie son de Urtijëi. |
Rujeneda
L euskara ne n’ie mparentà cun degun’ autra rujeneda. Nce sce n sà spanuel, franzëus o nglëisc ne ntënden nët nia a scuté su. La rujeneda basca ie la sëula rujeneda pre-indoeuropea, chël uel dì che la fova bele iló mo dan che la rujenedes indoeuropeiches, donca la rujenedes neolatines, germaniches y slaves se à sparpanià ora tl’Europa. Povester assé che l basch ie la rujeneda plu vedla dl’Europa che ie mo n vita.
Nteressant iel nce che l basch ne n’à degun feminin, masculin o neutrum. Nscila iel p. ej. mé un n articul. A rujené o a scrì ne muessen daviadechël se fé degun pensieres n cont dl gender o integrazion de persones LGBTQ.
Articuli y preposizions coche nëus son usei, ne n’iel tl basch nia. Tres detlinazions y sufisc ala fin di sostantifs ntënden cie che l ie minà. Mpede l articul vëniel tacà leprò n -a pra la parola. Sce n uel dì l plurel pona tachen leprò “-ak”. Fajon n ejëmpl: “Etxe” uel dì cësa, “etxea” uel dì la cësa y “etxeak” la cëses.
Pra la majera pert dla paroles basches toma la cadënza sun la segonda silba, ma l ie nce ezezions, ulache la toma sun la prima o n’autra silba. A defrënza dla rujeneda spanuela à l euskara l pustom “k” mpede “c”. La rujeneda basca à n valgun sons aspirei: th, kh, ph. Tl nord ie mo restà l “h”, tl sud no plu. Suvënz liejen l pustom “x”, che vën pronunzià “sc”. Nce tla vedla leteratura fova l “x” chësta funzion, perchël an tëut la dezijion de l mantenì tl’ortografia.
La rë de trasport publich à inuem Txik Txak.4https://www.guide-du-paysbasque.com/en/tourism/information/locomotions/coach/bayonne-52/txik-txak-8561.html#&gid=1&pid=7 | Na butëiga cun scrita basca5https://irulea.com/?srsltid=AfmBOoqRlXowuVlf5bDR9Ab8oU_fhUEizGxlsxjI-UzsbFnZOT7kxksc
Nteressant iel che l euskara ne n’à nia mé si ortografia, ma propi nce na si scritura, n si font. L gran “A” à p. ej. mo na rissa sëuravia, sciche n tët plat. La scritura euskara vëijen for inò tla lerch publica, p. ej. sun i inuemes dla butëighes. N generel ie la rujeneda euskara scialdi prejënta tla vita da uni di. Minechie vëijen scrites, n pert mé per euskara, n pert nce per spanuel o franzëus, dinrer nce per nglëisc: pra l pom ulache n druca per traversé la streda, sun i chibli dal refudam, tla scrites tl aeroport de Bilbo (per spanuel Bilbao) y nsci inant. L ie nce truepa firmes che à n inuem per euskara, p. ej. l inuem rë de trasport publich Txik Txak, scrit cun TX. La paroles Txik Txak vën dal juech tradiziunel basch Pelota, y descrij l ritm canche l palé dà sëura sun fonz, contra l parëi y vën inò de reviers.
Tlo muessen mo njunté che tla lerch publica ie l euskara scialdi plu prejënt tla pert spanuela dl Paesc Basch, che tla pert franzëusa, ajache i bascs tla Spania à na cërta autonomia – tla Franzia al incontra ne ai deguna autonomia. La rujeneda basca ie ufiziela tla Cumunità Autonoma Basca y n pert nce te Navarra. Tla pert franzëusa dl Paesc Basch ne n’ie l Euskara nia na rujeneda ufiziela.
Coche pra uni rujeneda desferenzieien nce tla Euskal Herria n valgun dialec defrënc. Sce n sta tl nord ne ntënden nia drë chi che sta tl sud, ora che n se dà nia ju n pue’ plu avisa cun la rujeneda. Perchël fovel de mpurtanza mëter su n standard dal 1968 inant.
Scrites per basch tl aeroport de Bilbo (Bilbao per spanuel). | Pom per passé via la streda. | I chibli dal refudam cun scrites mé per euskara.
Standard
Tl prim fovel de gran resistënzes contra l standard (nce tlamà batúa), ma śën ie l standard scialdi azetà, ajache n se rënd cont che zënza l standard ne fossel nia tan na gran vijibltà dla rujeneda.
Na defrënza danter i idioms y l standard ie p. ej. che tl sud ne n’iel nia plu l “h”, ma tl batúa bën.
Te scolina vëniel rujenà scialdi i singuli idioms. Te scola mperen pona man man a adurvé l standard. I libri de scola ie scric per batúa, mé puec libri ie scric ti idioms.
L standard ie mpurtant per vester boni/bones de se capì cun d’autra jënt dl’Euskal Herria. Sëuraprò muessen vester boni de dé p. ej. ntervistes tla televijion o tl radio per batúa. Nce i ejams provinziei per giapé stieres publiches ie per standard. Te scola muessen perchël for inò i usé a adurvé n auter register.
Inuemes
Sce à da nfé cun la jënt lavia, pona se ntënden che i inuemes y cuinuemes dla jënt ie bascs. N valguna persones che é ancuntà à inuem Begotxu Olaizola, Gorka Sastre, Itziar Cortes, Xan Aire, Mirentxu Ibargarai, Eneko Gorri, Urtzi Urrotikoetxea y Ani Bacho. Suvënz vëniel tacà leprò n sufis pra l inuem per mustré chi che ie i genitores. L’ëila che me à dat d’albierch à inuem Begotia, ma duc ti dij Begotxu, che uel dì “muta de Veronica”. La à l medem inuem sciche si oma. A rujené vëniel mo tacà leprò n sufis. Leprò pra l inuem iel pona – sciche tla Spania – mo l cuinuem dl pere y pona l cuinuem dl’oma, o al cuntrer, chël possen crì ora.
Chi che uel possa nce lascé mudé si cuinuem, fajan p. ej. n cuinuem basch ora de n cuinuem spanuel. Te chësc cajo vën pona p. ej. l pustom “c” trasfurmà te n “k”. Te feter uni scola iel na persona respunsabla per la rujeneda basca. Chësta nvieia danter l auter i genitores imigranc a mudé si inuem.
Nia mé i inuemes dla persones ie nteressanc, nce i inuemes di luesc (toponims) ie particuleres. N valgun luesc ulache son stata fova Azpeitia, Zarautz, Orio, Donostia, Bayona y Uztaritze.
Begotxu Olaiziola me à dat d’albierch te si cuatier Zarautz.
Soziolinguistica
Sciche truepa d’autra de mëndra rujenedes al mond iel nce for manco y manco jënt che rejona euskara. Chësc san da dì tres la nrescides soziolinguistiches che vën for inò fates da ulenteres che va ncantëur tl luech y scota su cunversazions zënza frì danterite, jagan l’età dla jënt che rejona. Ti ani 2018 y 2019 fovel unì arjont n plateau, pona cun l covid se al arbassà dassënn, y śën se arbassa la cuota for mo inant. L ie mé plu puec raions ulache l ie passa 80% basch (a chisc ti dijen “stronghold” per nglëisc). Truep raions che fova dant tla categuria sëura l 80% ie śën sbriscei ju tla categuria danter 60 y l 80%, y cër raions che fova iló ie sbriscei mo plu injù. Una dla gaujes per chësc ie nce che l ne vën nia plu fat cër prugrams per promuever l basch. Ti ani ulache l fova l plateau fovel mesun per nseniantes y nsenianc sté trëi ani demez dal nseniamënt per mparé basch. Nscila fovel mesun arjonjer na cërta crëta tl nseniamënt dla rujeneda.
N generel va l euskara dojù, dantaldut ti luesc turistics y tla gran ziteies. Ma l ie nce vel’ luech ulache la cumpëida de jënt che rejona euskara ie avaneda. A Tolosa p. ej. à la zità dan 50 ani tëut la dezijion de ulëi fé dl dut per scuné la rujeneda. L chemun à nciarià cater persones che à fat dut n lëur de sensibilisazion. N à metù a jì cursc, lauratueresc y truep deplù. Sëuraprò ti an p. ej. nce paià ai patrons de firmes acioche i ti debe n inuem basch a si firma o butëiga. Sëuraprò ti an dat l mesun ai cunlauradëures de fé cursc de euskara y paià i datëures de lëur, acioche i posse tò su zachei d’autri, ntan che cër’ cunlauradëures à curs de euskara. A Tolosa iel śën plu jëuni che vedli che rejona euskara. Nscila se desfrënza la zità da truep d’autri raions, ulache l ie plu vedli che jëuni che sà da rujené na cërta rujeneda.
- 1https://en.wikipedia.org/wiki/Basque_Country_%28greater_region%29#/media/File:Euskal_Herria_Europa.png
- 2https://www.alamy.com/administrative-map-of-the-french-and-spanish-part-of-the-basque-country-with-flag-image433582933.html
- 3https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Time_zones_of_Europe.svg
- 4https://www.guide-du-paysbasque.com/en/tourism/information/locomotions/coach/bayonne-52/txik-txak-8561.html#&gid=1&pid=7
- 5https://irulea.com/?srsltid=AfmBOoqRlXowuVlf5bDR9Ab8oU_fhUEizGxlsxjI-UzsbFnZOT7kxksc



Scrì na resposta