→→ Archif di cuntribuć externs →→

Euskara, la rujeneda plu vedla dl’Europa?
1a pert

Autor:a

ai


de Sofia Stuflesser

La Repartizion scola y cultura ladina se à cruzià de ti pité al personal nseniant y a chi che lëura tla Ntendënza ladina l mesun de fé n’ena de Erasmus+ oradecà per giapé mpulsc nueves y miuré nscila nosc sistem scolastich. N pudova crì ora sce n ulova fé n curs o n job shadowing, chël uel dì jì a cialé coche d’autra scoles, istituzions o lies lëura y ie urganisedes. L viac me ei metù a jì nstëssa, cuntatan la singula urganisazions. L viac ie dut unì finanzià dal’Europa.

Ie é tëut la dezijion de mparé a cunëscer la rujeneda basca, nce tlameda euskara, che ie na rujeneda unica y pre-indoeuropea, mparenteda cun degun’ autra, y perchël povester la plu vedla dl’Europa. La vën rujeneda tl nord dla Spania y tl sud-vest dla Franzia. Chësta grupa de rujeneda ie scialdi inant n cont dla scunanza y promozion dla rujeneda y cultura. Daviadechël ei n generel mparà a pensé majer, nce coche cumenanza ladina. L ie stat na esperienza dut ntëur scialdi scialdi bela. É mparà propi truep y giapà de bona ideies che pudessan sëurantò per nosta cumenanza. Davia che l ie truep da cunté iel plu articuli de chësc argumënt, partii su te plu pertes.

L raion

L’Euskal Herria (Paesc Basch) ie tla penijula iberica, spartida dal cunfin danter la Spania y la Franzia.1https://en.wikipedia.org/wiki/Basque_Country_%28greater_region%29#/media/File:Euskal_Herria_Europa.png | Cherta y bandiera dl’Euskal Herria2https://www.alamy.com/administrative-map-of-the-french-and-spanish-part-of-the-basque-country-with-flag-image433582933.html

Basch, o Euskara coche n dij, vën rujenà tla Euskal Herria, per ladin: Paesc Basch. La Euskal Herria ie spartida dal cunfin naziunel danter la Spania y la Franzia. La majera pert dl Paesc Basch ie tla Spania, cun ntëur a 700.000 persones che l rejona. Tla Franzia al incontra vëniel rujenà da za. 50.000.

L ie cater provinzies tla Spania: Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa y trëi tla Franzia: Lapurdi, Nafarroa Beherrea y Zuberoa. La primes trëi numinedes toca pra la Cumunità Autonoma Basca. Cun la mort dl ditatëur Francisco Franco tl 1975 y la fin dla ditatura ie l Paesc Basch dl sud ie unì spartì te doi aministrazions: la Cumunità Autonoma Basca (Paesc Basch dl vest) y Navarra (Paesc Basch dl est).

De duta la populazion che sta tl Paesc Basch rejona ntëur al 25% dla jënt basch, te cër raions deplù, te cërc de manco.

L Paesc Basch à nce na si bandiera, che ie – autramënter che la bandiera ladina, ufizialiseda y recunesciuda defin. La ie cuecena cun “x” vërt y sëuravia mo na crëusc blancia. Chësta bandiera udoven for inò tacheda ora. Daujin ala bandiera Euskara fovel nce suvënz la bandiera dla Palestina da udëi. “Sce n ie na mendranza ne possen nia resté neutrei y ndefrënc a chël che l suzed te Palestina”, me iel unì dit. Sciche la Palestina se sënt na gran pert de jënt basca for mo sotmetuda dala Spania y dala Franzia.

Spartì te doi stac, se urientea l popul basch for plu y plu a chësta doi gran naziunaliteies, jan de zes dal’autra pert dla cumenanza. La nfluënza dala Spania y dala Franzia vën for majera y majera. L’assimilazion à truep aspec: politics, linguistics, culturei, soziologics… La nfluënza di gran stac ie nce da abadé tla vita da uni di. Ntlëuta maioven p. ej. tla Spania da marënda danter la dodesc y mesa la un, al didancuei do mesa la doi o la 2. L ie nce da dì che tla Spania ne va l’ëura nia adum cun l tëmp. Vester tuchëssi da avëi l’ëura sciche tla Gran Bretania, ma l ditatëur Franco à ntlëuta ulù sfurzé su la medema ëura sciche tla Germania. Perchël iel mo scialdi linëus da sëira, scebën che l ie p. ej. bele la nuef. N leva nce scialdi plu tert, ajache l vën plu tert linëus.

Raions de orar tl’Europa3https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Time_zones_of_Europe.svg

Bai sci
Ez no
Egun on! Bon di!
Arratsalde on! Bon domesdì!
Gabon! Bona nuet!
Agur! Assudëi!
Kaixo! Oila!
Mesedez! Prëibel!
Eskerrik asko! De gra!
Barkatu!  Scusa!
On egin! Bon apetit!
Ni Sofia naiz. Ie son Sofia.
Ni Ortiseikoa naiz. Ie son de Urtijëi.
Rujeneda

L euskara ne n’ie mparentà cun degun’ autra rujeneda. Nce sce n sà spanuel, franzëus o nglëisc ne ntënden nët nia a scuté su. La rujeneda basca ie la sëula rujeneda pre-indoeuropea, chël uel dì che la fova bele iló mo dan che la rujenedes indoeuropeiches, donca la rujenedes neolatines, germaniches y slaves se à sparpanià ora tl’Europa. Povester assé che l basch ie la rujeneda plu vedla dl’Europa che ie mo n vita.

Nteressant iel nce che l basch ne n’à degun feminin, masculin o neutrum. Nscila iel p. ej.  mé un n articul. A rujené o a scrì ne muessen daviadechël se fé degun pensieres n cont dl gender o integrazion de persones LGBTQ.

Articuli y preposizions coche nëus son usei, ne n’iel tl basch nia. Tres detlinazions y sufisc ala fin di sostantifs ntënden cie che l ie minà. Mpede l articul vëniel tacà leprò n -a pra la parola. Sce n uel dì l plurel pona tachen leprò “-ak”. Fajon n ejëmpl: “Etxe” uel dì cësa, “etxea” uel dì la cësa y “etxeak” la cëses.  

Pra la majera pert dla paroles basches toma la cadënza sun la segonda silba, ma l ie nce ezezions, ulache la toma sun la prima o n’autra silba. A defrënza dla rujeneda spanuela à l euskara l pustom “k” mpede “c”. La rujeneda basca à n valgun sons aspirei: th, kh, ph. Tl nord ie mo restà l “h”, tl sud no plu. Suvënz liejen l pustom “x”, che vën pronunzià “sc”. Nce tla vedla leteratura fova l “x” chësta funzion, perchël an tëut la dezijion de l mantenì tl’ortografia.

La rë de trasport publich à inuem Txik Txak.4https://www.guide-du-paysbasque.com/en/tourism/information/locomotions/coach/bayonne-52/txik-txak-8561.html#&gid=1&pid=7 | Na butëiga cun scrita basca5https://irulea.com/?srsltid=AfmBOoqRlXowuVlf5bDR9Ab8oU_fhUEizGxlsxjI-UzsbFnZOT7kxksc

Nteressant iel che l euskara ne n’à nia mé si ortografia, ma propi nce na si scritura, n si font. L gran “A” à p. ej. mo na rissa sëuravia, sciche n tët plat. La scritura euskara vëijen for inò tla lerch publica, p. ej. sun i inuemes dla butëighes. N generel ie la rujeneda euskara scialdi prejënta tla vita da uni di. Minechie vëijen scrites, n pert mé per euskara, n pert nce per spanuel o franzëus, dinrer nce per nglëisc: pra l pom ulache n druca per traversé la streda, sun i chibli dal refudam, tla scrites tl aeroport de Bilbo (per spanuel Bilbao) y nsci inant. L ie nce truepa firmes che à n inuem per euskara, p. ej. l inuem rë de trasport publich Txik Txak, scrit cun TX. La paroles Txik Txak vën dal juech tradiziunel basch Pelota, y descrij l ritm canche l palé dà sëura sun fonz, contra l parëi y vën inò de reviers.

Tlo muessen mo njunté che tla lerch publica ie l euskara scialdi plu prejënt tla pert spanuela dl Paesc Basch, che tla pert franzëusa, ajache i bascs tla Spania à na cërta autonomia – tla Franzia al incontra ne ai deguna autonomia. La rujeneda basca ie ufiziela tla Cumunità Autonoma Basca y n pert nce te Navarra. Tla pert franzëusa dl Paesc Basch ne n’ie l Euskara nia na rujeneda ufiziela.

Coche pra uni rujeneda desferenzieien nce tla Euskal Herria n valgun dialec defrënc. Sce n sta tl nord ne ntënden nia drë chi che sta tl sud, ora che n se dà nia ju n pue’ plu avisa cun la rujeneda. Perchël fovel de mpurtanza mëter su n standard dal 1968 inant.

Scrites per basch tl aeroport de Bilbo (Bilbao per spanuel). | Pom per passé via la streda. | I chibli dal refudam cun scrites mé per euskara.

Standard

Tl prim fovel de gran resistënzes contra l standard (nce tlamà batúa), ma śën ie l standard scialdi azetà, ajache n se rënd cont che zënza l standard ne fossel nia tan na gran vijibltà dla rujeneda.

Na defrënza danter i idioms y l standard ie p. ej. che tl sud ne n’iel nia plu l “h”, ma tl batúa bën.

Te scolina vëniel rujenà scialdi i singuli idioms. Te scola mperen pona man man a adurvé l standard. I libri de scola ie scric per batúa, mé puec libri ie scric ti idioms.

L standard ie mpurtant per vester boni/bones de se capì cun d’autra jënt dl’Euskal Herria. Sëuraprò muessen vester boni de dé p. ej. ntervistes tla televijion o tl radio per batúa. Nce i ejams provinziei per giapé stieres publiches ie per standard. Te scola muessen perchël for inò i usé a adurvé n auter register.

Inuemes

Sce à da nfé cun la jënt lavia, pona se ntënden che i inuemes y cuinuemes dla jënt ie bascs. N valguna persones che é ancuntà à inuem Begotxu Olaizola, Gorka Sastre, Itziar Cortes, Xan Aire, Mirentxu Ibargarai, Eneko Gorri, Urtzi Urrotikoetxea y Ani Bacho. Suvënz vëniel tacà leprò n sufis pra l inuem per mustré chi che ie i genitores. L’ëila che me à dat d’albierch à inuem Begotia, ma duc ti dij Begotxu, che uel dì “muta de Veronica”. La à l medem inuem sciche si oma. A rujené vëniel mo tacà leprò n sufis. Leprò pra l inuem iel pona – sciche tla Spania – mo l cuinuem dl pere y pona l cuinuem dl’oma, o al cuntrer, chël possen crì ora.

Chi che uel possa nce lascé mudé si cuinuem, fajan p. ej. n cuinuem basch ora de n cuinuem spanuel. Te chësc cajo vën pona p. ej. l pustom “c” trasfurmà te n “k”. Te feter uni scola iel na persona respunsabla per la rujeneda basca. Chësta nvieia danter l auter i genitores imigranc a mudé si inuem.

Nia mé i inuemes dla persones ie nteressanc, nce i inuemes di luesc (toponims) ie particuleres. N valgun luesc ulache son stata fova Azpeitia, Zarautz, Orio, Donostia, Bayona y Uztaritze.

Begotxu Olaiziola me à dat d’albierch te si cuatier Zarautz.

Soziolinguistica

Sciche truepa d’autra de mëndra rujenedes al mond iel nce for manco y manco jënt che rejona euskara. Chësc san da dì tres la nrescides soziolinguistiches che vën for inò fates da ulenteres che va ncantëur tl luech y scota su cunversazions zënza frì danterite, jagan l’età dla jënt che rejona. Ti ani 2018 y 2019 fovel unì arjont n plateau, pona cun l covid se al arbassà dassënn, y śën se arbassa la cuota for mo inant. L ie mé plu puec raions ulache l ie passa 80% basch (a chisc ti dijen “stronghold” per nglëisc). Truep raions che fova dant tla categuria sëura l 80% ie śën sbriscei ju tla categuria danter 60 y l 80%, y cër raions che fova iló ie sbriscei mo plu injù. Una dla gaujes per chësc ie nce che l ne vën nia plu fat cër prugrams per promuever l basch. Ti ani ulache l fova l plateau fovel mesun per nseniantes y nsenianc sté trëi ani demez dal nseniamënt per mparé basch. Nscila fovel mesun arjonjer na cërta crëta tl nseniamënt dla rujeneda.

N generel va l euskara dojù, dantaldut ti luesc turistics y tla gran ziteies. Ma l ie nce vel’ luech ulache la cumpëida de jënt che rejona euskara ie avaneda. A Tolosa p. ej. à la zità dan 50 ani tëut la dezijion de ulëi fé dl dut per scuné la rujeneda. L chemun à nciarià cater persones che à fat dut n lëur de sensibilisazion. N à metù a jì cursc, lauratueresc y truep deplù. Sëuraprò ti an p. ej. nce paià ai patrons de firmes acioche i ti debe n inuem basch a si firma o butëiga. Sëuraprò ti an dat l mesun ai cunlauradëures de fé cursc de euskara y paià i datëures de lëur, acioche i posse tò su zachei d’autri, ntan che cër’ cunlauradëures à curs de euskara. A Tolosa iel śën plu jëuni che vedli che rejona euskara. Nscila se desfrënza la zità da truep d’autri raions, ulache l ie plu vedli che jëuni che sà da rujené na cërta rujeneda.

  • 1
    https://en.wikipedia.org/wiki/Basque_Country_%28greater_region%29#/media/File:Euskal_Herria_Europa.png
  • 2
    https://www.alamy.com/administrative-map-of-the-french-and-spanish-part-of-the-basque-country-with-flag-image433582933.html
  • 3
    https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Time_zones_of_Europe.svg
  • 4
    https://www.guide-du-paysbasque.com/en/tourism/information/locomotions/coach/bayonne-52/txik-txak-8561.html#&gid=1&pid=7
  • 5
    https://irulea.com/?srsltid=AfmBOoqRlXowuVlf5bDR9Ab8oU_fhUEizGxlsxjI-UzsbFnZOT7kxksc

I cuntribuc de chi che scrij ne spidlea nia for la minonga o la posizion de BBD, nsci coche i/la autëures ne sustën nia for i fins de BBD. · Autor:innen- und Gastbeiträge widerspiegeln nicht notwendigerweise die Meinung oder die Position von BBD, so wie die jeweiligen Verfasser:innen nicht notwendigerweise die Ziele von BBD unterstützen. · I contributi esterni non necessariamente riflettono le opinioni o la posizione di BBD, come a loro volta le autrici/gli autori non necessariamente condividono gli obiettivi di BBD. — ©


Einen Fehler gefunden? Teilen Sie es uns mit. | Hai trovato un errore? Comunicacelo.

Comentârs

Scrì na resposta

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You are now leaving BBD

BBD provides links to web sites of other organizations in order to provide visitors with certain information. A link does not constitute an endorsement of content, viewpoint, policies, products or services of that web site. Once you link to another web site not maintained by BBD, you are subject to the terms and conditions of that web site, including but not limited to its privacy policy.

You will be redirected to

Click the link above to continue or CANCEL