de Sofia Stuflesser
Storia – dala unità ala spartizion
Tl medieve fova na gran pert dla Euskal Herria adum sota l ducat de Vasconia. Tl 9. secul se à i bascs dl sud destacà y à metù su l reiam de Pamplona, ntan che tl nord ie restà l ducat de Vasconia. Chësta situazion ie resteda nscila nchin tl 16ejim secul. Dal 12ejim secul inant à i spanuei tëut ite l Paesc Basch dl sud. Scebën che i fova sota i spanuei à i bascs mantenì si leges y si autonomia politica nchin al 1876. Feter l medemo iel suzedù tl nord. Tl 17ejim secul à i franzëusc tëut ite l ducat de Vasconia. Iló ai pudù mantenì si leges y autonomia nchin ala revoluzion franzëusa dl 1789.
Mpurtant per la storia di bascs dl sud ie la viera dla Sezescion. Rë Ferdinand VIII. ova na muta de 13 ani, Isabella, che dassova pona deventé regina. Si berba y fra dl rë Ferdinand, che ova inuem Carlo, ulova ruvé sun l tron. L ie stat na viera, pra chëla che i bascs fova pra la pert de Carlo, che ti ova mpermetù de mantenì la regules basches (a chëles che i spanuei ti dij “privilegs”, ma vester iel si regules). Danz che Carlo ova perdù. Nscila ie Isabella deventeda regina. Dla regules basches ala mé lascià pro chëla che i possa tò ite y partì ora la chëutes tla Euskal Herria. Perchël vën la chëutes for mo tëutes ite y partides ora tla region. I catalans p. ej. ne à nia chësc dërt, y perchël ai na gran nvidia permez ai bascs, dijan: “Vo ëis pu bele dut!” Ma nce sce i bascs à chësc dërt, iel mo truepa ngiustizies contra chëles che la va de se paré.
Na regula che la regina Isabella à metù su ie nce chëla che i bascs messova jì tla viera per i spanuei, che ne fova nchina ntlëuta mo nia. Nscila ai messù jì tla viera dla ndependënza de Cuba, ulache l n ie mort n grumon, scebën che l ne fova gor de no te si nteres de jì a cumbater per i spanuei y contra i cubans. Truep bascs simpatisova cun i cubans, davia che i se udova nstësc coche prima colonia dla Spania. Mo al didancuei iel truepa cianties che trata de chësta desgrazia.
Viera zevila, ditatura y terorism
Ntan la viera zevila spanuela (1936-1939) à i bascs giapà dal guviern zentrel la cumpetënzes de se autoguverné. Danz che chësta autonomia ie fineda via tl 1937, canche i pucisć de estrema man drëta à tëut ite l Paesc Basch sota l general Francisco Franco. L ditatëur aministrova l Paesc Basch inò te na maniera zentrela, à pruibì l basch y à perseguità y mazà chi che se metova de contra. La ditatura à durà nchin ala mort de Francisco Franco, tl 1975.
Coche reazion ala ditatura iel nasciù tl 1958 la urganisazion tlandestina Euskadi Ta Askatasuna (Paesc Basch y lidëza – ETA) che ova l travert de finé via la ditatura y arjonjer la ndependënza.
Per arjonjer chësc fin à la ETA gaujà truep atentac y mazà plu de 800 persones. I prims ani mazovi te na maniera seletiva, dantaldut cumëmbri spezifics dla forzes armedes spanueles, ma man man iesi deventei for manco y manco seletives, slargian ora l cërtl de vitimes y jënt malterjeda a pulitiganc, jurnalisć, mprenditëures y nsci inant. Daujin ai atentac à l ETA nce fat rapimënc, estorscions, manacedes y n.i.
La viulënza fova sambën de tramedoi viersc. La sotmiscion di spanuei contra l ETA fova suvënz na represcion contra duc i muvimënc bascs per la ndependënza. Dal 1959 nchin al 2015 iel unì documentà passa 6.000 caji de tortura de zitadins bascs. L guviern democratich spanuel à stlut media bascs coche stazions dal radio, zaites y nsci inant, śaran via pulitiganc, mprenditëures, maestri, jurnalisć y nsci inant che fova per la ndependënza. Tl 2008 fovel mo passa 700 cumëmbri dl’ETA te perjon. Al didancuei nen iel mo passa cënt.
Permò tl 2018 à l’à l ETA data su, ne arjunjan degun di fins che i se ova tëut dant: no la reunificazion no la ndependënza, no amnestia per si perjunieres.
Cherta cun la azions dla ETA tl Paesc Basch dal 1961 al 2010.1https://www.bpb.de/themen/kriege-konflikte/dossier-kriege-konflikte/54582/baskenland/
Uel pa la jënt basca mo la ndependënza?
L falimënt dl ETA à abù na fazion negativa sun l muvimënt basch per la ndependënza. Nce l falimënt dl muvimënt de ndependënza catalan ie stat na dejilujion per i bascs. Partic naziunalisć bascs ne à nia la ndependënza coche travert. Mpo iel truep muvimënc de zitadins che se mpënia per la suverenità. Al didancuei se mbincëssa mo ntëur al 20-30% dla populazion la ndependënza.
Per la ndependënza iel argumënc basei sun l’identità y argumënc soziei. La ndependënza fermëssa su l’assimilazion spanuela y franzëusa dl Paesc Basch. Zënza chësta gran nfluënza dala Spania y dala Franzia pudëssa la rujeneda, la cultura y l’identità coletiva sëuraviver plu saurì. Pra i argumënc soziei iel da dì che la ndependënza miurëssa la vita di zitadins bascs, sibe per cie che reverda l’economia che la giustizia soziela: l Paesc Basch ie plu prugressif che la sozietà spanuela y à plu ressurses economiches che la Spania.
Truepa jënt basca se dà da fé per la ndependënza. L’ëila che me à dat d’albierch, Begotxu, ie pra n muvimënt che à inuem Naziogintza che se à tëut dant de arjonjer la suverenità dl Paesc Basch, ma n pesc. I scrij articuli, urganisea manifestazions y cunferënzes y mo truep deplù. L muvimënt sustën nce prutestes urganisedes da d’autra grupes.
Danz che la ndependënza semea mo dalonc. Ntant muessen pa mé se cuntenté cun l’autonomia. La Cumunità Autonoma Basca y la region de Navarra à na si autonomia. La pert basca tla Franzia ne à al incontra deguna autonomia y donca nce manco scunanza.
La jënt se à bën bele tan purvà y se prova mo for a arjonjer na majera autonomia, la reunificazion y la ndependënza cun la bones, ma danz zënza suzes. Danz che nchinamò ne n’iesen nia stac boni de arjonjer chisc fins, no cun la ries, no cun la bones. N referendum ne ai mo nia pudù fé, davia che l ie pruibì dal Stat. L ie da muië che tla storia iel suvënz unì arjont la autodeterminazion cun la viulënza, nce sce l messëssa vester mesun la arjonjer te na maniera pazifica.
Autonomia tla Cumunità Autonoma Basca
Ulësse mo jì ite sun la situazion giuridica dl Euskara tla Cumunità Autonoma Basca (BAC), donca nia te dut l Paesc Basch, ma mé tla trëi provinzies che toca pra la Cumunità Autonoma Basca: Bizkaia, Gipuzkoa y Araba. Aldò dla costituzion spanuela dl 1978 y dl Statut de Autonomia dla Cumunità Autonoma Basca ie l basch y l spanuel doi rujenedes ufizieles y valives dal pont d’ududa formel. Al zitadin ti vëniel garantì l dërt de pudëi adurvé uniuna dla doi rujenedes te na maniera liedia tl ciamp publich y tl privat.
Ma danz che l ie mpo n’assimetria danter la realtà giuridica y soziolinguistica. N muessa savëi da rujené spanuel, ma n ne muessa nia savëi da rujené basch, n à “mé” l dërt de rujené l basch, ma nia n’ublianza de l savëi. Scebën che l ie na valivanza legislativa vëniel a s’l dé na defrënza struturela.
Mparé euskara y Korrika
L ie truepa lies y istituzions che pieta cursc per mparé euskara. Una dla majeres ie l AEK, l coordinamënt de Euskardisazion y Alfabetisazion. Te si sëntes sëura dut l Paesc Basch possen fé cursc cun l focus sun la comunicazion. Pra i cursc dl AEK vëniel nce fat juesc d’uni sort per rujené. Chësta lia mët nce a jì enes de euskara, ulache n possa sté n’ena alalongia te na cësa per rujené y viver l euskara. L ie enes defrëntes per mutons y mutans, jëuni y jëunes, jënt plu de tëmp, families, jënt che scumëncia a l mparé euskara, turisć y nsci inant.
Korrika ie na stafeta de sauté sëura dut l Paesc Basch.2https://it.wikipedia.org/wiki/Korrika#/media/File:Korrika_2015,_Bilbo,_Euskal_Herria.jpg
Per abiné adum scioldi per finanzië la rë de zëntri ulache l vën fat cursc de euskara y per ntujiasmé la jënt de rujené basch à l AEK metù a jì la Korrika dal 1980 inant. L se trata de na stafeta de sauté che vën fata uni doi ani sëura dut l Paesc Basch. L vën sautà n’ena alalongia dala pert franzëusa dl Paesc Basch nchin a Bilbo (per spanuel: Bilbao). Sce n uel fé pea coche lia, scola, familia o grupa de cumpanies paien na cërta soma. Cun chisc scioldi vëniel pona finanzià i cursc de basch. N pue’ sciche pra la flama olimpica dan inant n testemone, ulache l ie laite na poejia o n test leterer. L autor o l’autora de chësc test sauta pona l ultimo tòch tl travert. Pona vëniel liet dant la poejia o l messaje.
Lià ala Korrika iel mo truepa d’autra manifestazions, coche lauratueresc, de pitli cursc, prejentazions, referac, festes o auter. A Bilbo iel pona na gran gran festa per stlù ju la Korrika.
Serie I II III IV
- 1https://www.bpb.de/themen/kriege-konflikte/dossier-kriege-konflikte/54582/baskenland/
- 2https://it.wikipedia.org/wiki/Korrika#/media/File:Korrika_2015,_Bilbo,_Euskal_Herria.jpg




2a pert